Retro TGS #2: Sokół wije gniazdo w Sokołowie

Zanim idea Towarzystwa Gimnastycznego Sokół trwale zadomowiła się w Sokołowie, przebyła długą drogę, która swój początek ma w czeskiej Pradze, gdzie w 1862 roku Miroslav Tyrš i Jindřich Fügner powołali do życia organizację Sokol, krzewiącą poprzez sport budowanie postawy patriotycznej. Choć korzenie Sokolstwa sięgają jeszcze głębiej, bo postaci Jana Malýpetra, propagatora krzewienia kultury fizycznej na ziemiach czeskich za panowania Austro-Węgier, a jego Instytut był zalążkiem dla idei, która wkrótce potem swoim zasięgiem objęła nie tylko Czechy, ale też inne kraje, w tym Polskę.

Bo Sokół był tworem, któremu przyświecała idea panslawizmu, dążącego do wyzwolenia Słowian i ich późniejszego zjednoczenia. W ten sposób powstawały pierwsze gniazda, w słoweńskiej Ljubljanie (1863) czy we Lwowie (1867), a w kolejnych latach Sokół obejmował swoim zasięgiem wiele zakątków ówczesnych Austro-Węgier, m.in. Chorwację, Serbię, Ukrainę, Macedonię, Słowację ale też Łużyce i Rosję.

Lwów, Galicja, gdzie ruchy patriotyczne miały najbardziej żyzny grunt były miejscem, gdzie Sokolstwo znalazło najlepsze na polskich ziemiach warunki do rozwoju aż do przejęcia władzy przez komunistów, którzy po zakończeniu II wojny światowej zakazali działalności Towarzystwa. Polskimi inicjatorami nowo powstałej organizacji byli: Klemens Żukotyński, Ludwik Golenthal, Jan Żalplachta-Zapałowicz, Jan Dobrzański i Józef Milleret. Sam człon “Sokół” został dołączony do nazwy Towarzystwa Gimnastycznego w dwa lata po jego powstaniu, w 1869 roku.

Przez pierwszych 17 lat swojej działalności, lwowski Sokół, nazwany “Sokołem Macierzą” prowadził działalność tylko w tym mieście. Następnie powstały pierwsze filie – w 1884 w Tarnowie i Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk), a w 1885 w innych miastach Galicji – Krakowie, Przemyślu, Kołomyi i Tarnopolu, po czym w 1894 roku dotarł także do Sokołowa.

Swój sokołowski początek Towarzystwo Gimnastyczne Sokół miało 17 listopada 1894 roku. Wtedy to 23 członków założycieli (z czego 15 ćwiczących) powołało do życia nowe gniazdo, którego pierwszym prezesem został baron Karol de Rüdenstein Rampelt, jego zastępcą Bolesław Chodziński, a sekretarzem – Michał Woś.

Zawiązało się u nas (w Sokołowie) Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół”, odnośny statut posłano do zatwierdzenia C.K. Namiestnictwa. Przyznajcie sami, czy to nie pięknie wygląda: “Sokół” w Sokołowie.

Kuryer Rzeszowski, korespondencja z 25 listopada 1894

Sokołowski Sokół był od samego początku niezależnym gniazdem. Niestety wiele z dokumentów i pamiątek dotyczących działalności Towarzystwa najprawdopodobniej spłonęło w Wielkim Pożarze, który objął Sokołów 25 lipca 1904 roku.

Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Sokołowie Małopolski (rok 1910)
Członkowie Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Sokołowie Małopolski (rok 1910).

Wśród nazwisk, które przewijały się w pierwszych latach działalności można wymienić postaci Ignacego Pasierba, Jakuba i Franciszka Stąporów czy Antoniego Goclona. Ćwiczenia gimnastyczne prowadzili wtedy, najpierw Jakub Pieńczak, a później Teofil Kostiuk. W tym czasie najpopularniejszą dyscypliną Towarzystwa była gra w kręgle.

Aby zostać członkiem TG należało cieszyć się nieposzlakowaną opinią, a za każdego “nowego” ręczyło dwóch członków. Można powiedzieć, że Sokół rywalizował w pewien sposób z utworzonym w Sokołowie Towarzystwem Kasynowym, a różnica polegała na tym, że Sokół, w przeciwieństwie do elitarnego Kasyna był bardziej demokratyczny i otwarty dla wszystkich. Oprócz działalności sportowej, Sokół organizował liczne imprezy o charakterze kulturalnym, jak Wieczory Mickiewiczowskie, a niemal każdej uroczystości nadawano patriotyczny charakter. Co do samej działalności sportowej, pierwszymi sekcjami sportowym gniazda była ta gimnastyczna i strzelecka.

Znak Związku TG Sokół w Polsce
Znak graficzny Związku TG Sokół.

W 1904 roku działalność Towarzystwa przerwał pożar, który nie miał litości dla miasta i strawił budynki urzędów, sądu, kościół i synagogę, szpital czy dom ludowy. Działalność Sokoła została zawieszona aż do 1910 roku.

Po reaktywacji Sokół powrócił do wcześniej prowadzonego charakteru działalności, natomiast w przededniu I wojny światowej ćwiczenia przybrały wydźwięku militarnego, szkoląc członków, pod okiem nauczyciela miejscowej szkoły – Jana Biegi w mustrze i sztuce posługiwania się karabinem. Z samego Sokołowa w szeregi utworzonych Legionów Polskich wstąpiła tymczasem grupa około 50 Sokołowian.

Organizowany od niedawna Turniej o Tarczę Legionów ma swoją genezę właśnie w drugim dziesięcioleciu XX wieku. Tarcza ta, została ufundowana w 1916 roku, będąc przy tym formą upamiętnienia wszystkich mieszkańców Sokołowa, którzy polegli w walce o niepodległość. Oprócz Sokoła, duży wkład w przygotowanie do walki o własne państwo miał też, również funkcjonujący w tym czasie na terenie miasta Związek Strzelecki “Strzelec”.

Sokół w locie trzymający w szponach ciężarki – symbol Towarzystwa Gimnastycznego Sokół.

W czasie I wojny po raz kolejny zahamował działalność Sokoła, a wielu jego członków musiało po prostu stawić się na front. Stosunek do organizacji zmienili też Austriacy, którzy nie życzyli sobie w tym czasie działalności o charakterze patriotycznym i paramilitarnym. Kilka lat później mamy jednak rok 1918. Polska i wiele krajów regionu w końcu wraca po wielu latach na mapy Europy.

Gdy w 1911 roku zmarł weteran Powstania 1863 roku Bartłomiej Piela to urządzono mu manifestacyjny pogrzeb, w którym Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół” szczególnie silnie zaznaczyło swój udział. W społeczeństwie tkwiło przekonanie, że to właśnie Towarzystwo Gimnastyczne wychowuje młodych ludzi, sprawnych, silnych, ożywionych patriotyzmem, świadomych celów, jakie przed nimi stoją.

Alicja Dec o działalności Towarzystwa (Józef Chorzępa, “Dzieje Klubu Sportowego Sokołowianka w latach 1894-1979”)

Przed I wojną Towarzystwo posiadało ponadto parcelę przy ul. Raniżowskiej (obecnie ul. Piotra Podstawskiego), gdzie urządzono m.in. kręgielnię. Natomiast na samym początku swojej działalności TG korzystało z lokalu prowadzonego przez Towarzystwo Kasynowe.

A skąd w naszych grafikach symbol Sokoła w locie? Jest to nawiązanie do symboliki Towarzystwa, który pojawiał się wszędzie tam gdzie działalność prowadził Sokół. Ciężarek w szponach ptaka związany jest z gimnastycznym rodowodem organizacji.

Linki:
ČOS Sokol (witryna czeskiego Sokoła)
ZTG Sokół (witryna polskiego Związku TG Sokół)
wsokole.pl (portal Sokołów polskich)

Źródła:
– Józef Chorzępa “Dzieje klubu sportowego Sokołowianka w latach 1894-1979”
– Bartosz Walicki, Leszek Walicki “W biało-niebieskich barwach. Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Sokołowie Małopolskim i jego dziedzictwo 1894-2004”

O autorze

rafal.koziarz@gmail.com

Dodaj odpowiedź